Ta strona nie może być wyświetlana w ramkach

Przejdź do strony

Jeśli znajdziesz błąd ortograficzny lub merytoryczny, powiadom mnie, zaznaczając tekst i naciskając Ctrl + Enter.

„Niech śpi w spokoju…” czyli o antycznym przekonaniu o podobieństwie snu do śmierci

Waterhouse sleep and his half brother death 1874
John William Waterhouse, Sleep and His Half-brother Death

Wiele osób odwiedzając groby najbliższych zetknęło się z nagrobkami informującymi, że zmarły „zasnął na wieki”, czy „śpi w Panu” – niewielu zaś wie, iż te frazy pochodzą wprost ze świata starożytnych Rzymian i Greków.

Od Homera (Hom. Il. XIV 231-2321; XVI 672-3) i Hezjoda (Hes. Th. 756-662) łączono sen i śmierć: bliźniaczy bracia mieli pochodzić od bogini Nocy, a pod ich moc dostawał się każdy śmiertelnik. Sen był łagodny, dający ludziom ukojenie po dniu pełnym pracy, a jego śmiercionośny brat – nieustępliwy i trwożący. Łączyło ich podobieństwo stanu, pod który dostawał się człowiek dotknięty ich mocą. Sen wyłączał ludzi z życia na czas nocy – w przypadku śmierci ta noc miała się już nigdy nie skończyć. Podobieństwo obu braci poskutkowało popularnością motywu3, a także wieloma celnymi sformułowaniami, z których jednym z najciekawszych popisał się Arystoteles. Stwierdził on bowiem, że sen jest stanem pośrednim między życiem a śmiercią, w którym przez brak percepcji byt – choć wciąż żyje – jest podobny do zmarłego (Arist. Gen. An. 778 b4).

Żywe mniemanie o podobieństwa snu do śmierci przeżyło rozkwit w świecie rzymskim po epoce Oktawiana Augusta5, wpisując się na stałe w pejzaż rzymskich nekropolii, dostarczając tysięcy inskrypcji nagrobnych, na których pogrążone w smutku rodziny zawierały informacje o wiecznym śnie swoich bliskich. Nie stało by się to, gdyby nie Lukrecjusz, próbujący w swym dziele (O rzeczywistości, utworze dotyczącym natury świata) oswajać czytelników ze śmiercią. Czynił to poprzez ukazywanie jej jako stanu podobnego do snu (De rerum natura, III 909-910, III 9216). Horacy także pisał o o śnie jako o wiecznym letargu (Od. I 24. 5-6 – perpetuis sopor7), czy długim śnie (Od. III 11. 38-39 – longus somnus). Nawet naśladujący Homera Wergiliusz nie omieszkał opisać śmierci jako głębokiego snu (Verg. Aen. VI 5228). To wielcy poeci okresu przełomu dostarczyli zwykłym mieszkańcom Imperium wierszy, które mogli oni wykorzystać do oswojenia się z tragedią zgonu bliskiej osoby, ze względu na łagodny ton wyrażania się o śmierci w poezji.

Przeświadczenie o relacji między snem a śmiercią nie przetrwałoby, gdyby nie reinterpretacja tego motywu w duchu nowej religii – chrześcijaństwa. Pisarze późnego antyku wierzący w Chrystusa wierzyli, że czeka ich zmartwychwstanie w czasach ponownego przyjścia Chrystusa (Paruzja); do tego czasu zmarli czekają na Sąd Ostateczny. Czekanie utożsamiono ze spaniem zmarłego, dzięki czemu pogańska idea religijna znalazła utożsamienie w dającym nadzieję przesłaniu nowej religii.

Motyw snu podobnego do śmierci jest do dzisiaj zrozumiałą ideą, a jej sens nie uległ zmianie mimo upływu ponad dwóch tysięcy lat: nie bój się śmierci, bo doświadczasz jej codziennie.

Autor: Radosław Domazet
Przypisy
  1. Homer, Homeri Opera in five volumes, Oxford 1920; przekł. pol.: Homer, Iliada, tł. K. Jeżewska, Wrocław 1972
  2. Hesiod, Theogony, ed. M. L. West, Oxford 1966; przekł. pol.: Hezjod, Teogonia, tł. J. Łanowski, Warszawa 1999
  3. Ch. Brown, Seeing Sleep: Heraclitus fr. 49 Marcovich (DK 22 B 21), “The American Journal of Philology”, Vol. CVII, No. 2, 1986, s. 245
  4. Aristotle, Generation of Animals, ed. and tr. A. L. Peck, London 1943 (tu przekład angielski)
  5. M. B. Ogle, The Sleep of Death, “Memoirs of the American Academy in Rome”, Vol. 11, 1933, s. 82
  6. T. Lucreti Cari, De Rerum Natura libri sex, recensuit J. Martin, Leipzig 1969; przekł. pol.: Lukrecjusz, O rzeczywistości, ksiąg sześć, tł. A. Krokiewicz, Warszawa 2003
  7. Horace, Odes and Epodes, eds. P. Shorey, G. J. Laing, Chicago 1919; przekł. polski: Horacy, Dzieła wszystkie, tł. A. Lam, Warszawa 2019
  8. P. Vergilius Maro Aeneis, recensuit G. B. Conte, Berlin 2009; przekł. pol.: Wergiliusz, Eneida, tł. Z. Kubiak, Warszawa 1998
Źródła wykorzystane
  • Aristotle, Generation of Animals, ed. and tr. A. L. Peck, London 1943 (tu przekład angielski)
  • Hesiod, Theogony, ed. M. L. West, Oxford 1966; przekł. pol.: Hezjod, Teogonia, tł. J. Łanowski, Warszawa 1999
  • Homer, Homeri Opera in five volumes, Oxford 1920; przekł. pol.: Homer, Iliada, tł. K. Jeżewska, Wrocław 1972
  • Horace, Odes and Epodes, eds. P. Shorey, G. J. Laing, Chicago 1919; przekł. polski: Horacy, Dzieła wszystkie, tł. A. Lam, Warszawa 2019
  • T. Lucreti Cari, De Rerum Natura libri sex, recensuit J. Martin, Leipzig 1969; przekł. pol.: Lukrecjusz, O rzeczywistości, ksiąg sześć, tł. A. Krokiewicz, Warszawa 2003
  • P. Vergilius Maro Aeneis, recensuit G. B. Conte, Berlin 2009; przekł. pol.: Wergiliusz, Eneida, tł. Z. Kubiak, Warszawa 1998
  • Brown Ch., Seeing Sleep: Heraclitus fr. 49 Marcovich (DK 22 B 21), “The American Journal of Philology”, Vol. CVII, No. 2, 1986, s. 243-5
  • Ogle M. B., The Sleep of Death, “Memoirs of the American Academy in Rome”, Vol. XI, 1933, s. 81-117

IMPERIUM ROMANUM potrzebuje Twojego wsparcia!

Aby portal mógł istnieć i się dalej rozwijać potrzebne jest finansowe wsparcie. Nawet najmniejsze kwoty pozwolą mi opłacić dalsze poprawki, ulepszenia na stronie oraz serwer. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Nowości ze świata antycznego Rzymu

Jeżeli chcesz być na bieżąco z nowościami na portalu oraz odkryciami ze świata antycznego Rzymu, zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!

Księgarnia rzymska

Zapraszam do kupowania ciekawych książek poświęconych historii antycznego Rzymu i starożytności. Czytelnikom przysługuje rabat na wszelkie zakupy (hasło do rabatu: imperiumromanum).

Zajrzyj do księgarni

Raport o błędzie

Poniższy tekst zostanie wysłany do naszych redaktorów