Oktawia (żona Nerona)

Oktawia (Claudia Octavia) była pierwszą żoną cesarza Nerona. Urodziła się w III. 40 roku n.e. Jej rodzicami byli: Waleria Messalina i Klaudiusz.

Dnia 8 czerwca 53 roku n.e. „za konsulatu Decymusa Juniusza i Kwintusa Hateriusza” 1 Swetoniusz, Żywoty Cezarów, przeł. J. Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1987, Boski Klaudiusz 27. Oktawia poślubiła Nerona. W październiku 54 roku n.e. po śmierci ojca Oktawii – Klaudiusza, Neron został wybrany nowym cesarzem Rzymu. Oktawia jako jego żona stała się od tego momentu oficjalnie cesrzową, której senat nigdy nie przyznał tytułu Augusty. Małżeństwo Nerona i Oktawii, jak podają nam źródła historyczne, miało wymiar czysto polityczny, gdyż cesarz nigdy nie interesował się i nie poświęcał zbyt wiele czasu swojej małżonce. Oktawia również nie darzyła Nerona wielkim uczuciem. Tak jak tylko potrafiła, starała się ukrywać swoją wrogość i nienawiść do niego. Ich małżeństwo nigdy nie było szczęśliwe. Wpływ na to miał również fakt, iż jej mąż Neron posiadał wiele kochanek.

Sama Oktawia pozbawiona była ambicji politycznych. Żyjąc ciągle w cieniu pałacu cesarskiego, doświadczana prze los, cieszyła się jednak wielką miłością ludu rzymskiego. Będąc cesarzową była świadkiem wielu zbrodni i okrucieństw, których dopuszczał się jej mąż Neron wraz ze swoimi współpracownikami.

W lutym 55 roku n.e. podczas kolacji z rozkazu Nerona otruto jej brata Brytanika. Neron otruł Brytannika z zazdrości o głos, który ten „miał milszy w brzmieniu, jak ze strachu, aby kiedyś nie wyprzedził go w łaskach u ludu dzięki dobrej pamięci, jaką pozostawił po sobie jego ojciec” 2 Swetoniusz, Nero 33. . Truciznę bratu Oktawii podała „niejaka Lukusta, znawczyni różnych trujących ziół” 3 Tamże. . Kolacji nawet przez moment nie przerwano, ani nie zakończono. Oktawia już wówczas, jak podaje nam Tacyt, „mimo niedoświadczonego jeszcze wieku, już nauczyła się ukrywać ból, miłość, wszelkie uczucia” 4 Tacyt, Dzieła, tłum. S. Hammer, Warszawa 1957, XIII 16. .

Mniej więcej w tym samym czasie Neron znalazł sobie nową kochankę, wyzwolenicę o imieniu Akte, która „głęboko wkradła się w serce Nerona drogą wystawnych uczt i podejrzanych schadzek, czemu nawet starsi przyjaciele cesarza nie sprzeciwiali się, widząc, jak młoda niewiasta bez niczyjej szkody zaspokaja jego miłosne popędy, skoro raz do żony swej Oktawii pomimo jej szlachectwa i wypróbowanej uczciwości nabrał wstrętu – czy to z jakiegoś zrządzenia, czy też dlatego, że to, co zakazane, tym silniejszy wywiera urok” 5 Tacyt, XIII 12. . Te wszystkie okoliczności sprawiły, że Oktawia została odsunięta od Nerona całkowicie jako żona. Kiedy strofowano Nerona, że nie powinien okazywać tego w tak jawny i wyrazisty sposób, on odpowiadał: „że powinny jej wystarczyć oznaki godności małżonki” 6 Swetoniusz, Nero 35. . Współpracownicy Nerona i jego wychowawcy, tacy jak Burrus i Seneka patrzyli na zachowanie cesarza względem Oktawii bardzo pobłażliwie i z przymrużeniem oka. Często nawet mu sprzyjali i pomagali. W ten sposób bowiem chcieli stworzyć przeciwwagę dla współrządzącej i apodyktycznej matki Nerona. W pewnym momencie i im sytuacja wymknęła się spod kontroli, stając się groźną. Neron znalazł sobie nowy obiekt westchnień. Była nim Sabina Poppea, która wywodziła się z wysokich kręgów arystokratycznych i otwarcie dążyła do małżeństwa z cesarzem. Na drodze do realizacji wyznaczonego przez siebie celu stały Oktawia i Agrypina Młodsza. Wyzwolenica Akte widząc co się dzieje, poprzestała na statusie konkubiny i usunęła się w cień.

I tak w marcu 59 roku n.e. Neron przy pomocy swoich przyjaciół, za namową Sabiny Poppei zamordował swoją matkę Agrypinę Młodszą. Oktawię, jako ostatnią przeszkodę, która stała mu na drodze do  małżeństwa z Sabiną Poppeą, również uśmiercił. Jak się okazało nie było to wcale takie proste, ponieważ Oktawia cieszyła się wielką miłością mieszkańców Rzymu. Aby tego dokonać Poppea wraz z cesarzem, zaczęli głosić, że Oktawia „jest niepłodna” 7 Tacyt, XIV 60. , co było przygotowaniem do rozwodu. Następnie Poppea „skłoniła jednego ze sług Oktawii, aby jej miłostki z niewolnikiem zarzucił. Jako winowajcę upatrzono niejakiego Eucerusa, Aleksandryjczyka z pochodzenia, biegłego w grze na flecie” 8 Tamże. . Przeprowadzono dochodzenie, w którym Oktawia została oficjalnie upokorzona i winna cudzołóstwa z fletnistą. Podczas dochodzenia przesłuchiwano jej niewolnice, które zmuszano torturami do potwierdzenia tego fałszywego faktu. Tylko nieliczne się załamały. Większość twardo broniła Oktawii i jej niewinności. Jedna z niewolnic podczas przesłuchania „nalegającemu na nią Tygellinowi odpowiedziała, że części rodne Oktawii czystsze są od jego ust” 9 Tamże. . Pomimo tego oddalono Oktawię, naprzód pod pozorem cywilnego rozwodu, przy czym otrzymała dom Burrusa i dobra Plautusa – złowieszcze dary; później wygnano ją do Kampanii i oddano jej straż wojskową” 10 Tamże. .

Zaraz „dwunastego dnia po rozwodzie z Oktawią” 11 Swetoniusz, Nero 35. Neron poślubił Sabinę Poppeę.

Wygnanie Oktawii, która według Tacyta i Swetoniusza uchodziła za wzór cnotliwej i bogobojnej Rzymianki, oraz oskarżenie jej o cudzołóstwo wywołało gniew i oburzenie wśród ludu rzymskiego. W Rzymie doszło do wybuchu licznych zamieszek, podczas których domagano się odwołania Oktawii z wygnania. Wystraszony cesarz postanowił działać. Rozpuścił fałszywe plotki, że strasznie żałuje swojego postepowania, i natychmiast „Oktawię w charakterze małżonki odwołał” 12 Tacyt, XIV 60. . Radość wśród ludu w Rzymie, który myślał, że dopiął swego, była ogromna. Tak opisał to Tacyt: „obala się posągi Poppei, wizerunki Oktawii obnosi się na ramionach, obsypuje kwiatami i ustawia na forum i w świątyniach. Zabierają się także wysławiać cesarza wśród hałaśliwych dowodów czci” 13 Tacyt, XIV 61. . Wieści te jednak okazały się fałszywe, a wybuch spontanicznego poparcia dla Oktawii przyspieszył wyrok śmierci na jej osobie. Sabina Poppea poczuła się urażona, zlekcewazona i zatrwożona całą tą sytuacją. Ona, która „zawsze nieukrócona w nienawiści, a teraz także w obawie, żeby się jeszcze gwałtowniej przemoc gminu nie wywarła, albo żeby skłonność ludu Nerona nie odmieniła” 14 Tamże. , błagała Nerona, aby zaczął działać zdecydowanie, i zatroszczył się bardziej o ich małżeństwo, o bezpieczeństwo jej życia, oraz żeby jej bronił przed rozruchami. Słowa Poppei przeraziły i wystraszyły Nerona. Wówczas to postanowił ostatecznie zamknąć i zakończyć sprawę Oktawii.. Ponieważ wcześniejsze oskarżenie jej o cudzołóstwo z fletnistą Eucenusem okazało się fałszywe i wywołało zamieszki wśród ludności rzymskiej, postanowiono tym razem „postarać się o zeznanie człowieka, któremu można by także winę rewolucji przypisać” 15 Tacyt, XIV 62. . Wykorzystano do tego prefekta pretorianów floty w Mizenum – Anicetusa, który wcześniej w marcu 59 roku n.e. zabił na zlecenie Nerona – jego matkę. To właśnie jego wezwano do cesarza, gdzie został namówiony do zeznania, że był kochankiem Oktawii. Neron przyrzekł mu „nagrody i miłe ustronie, a na wypadek odmowy grozi mu śmiercią” 16 Tamże. . Anicetus nie odmówił cesarzowi, a jego samooskarżenie nie było do podważenia. Po przyznaniu się do winy został zesłany na Sardynię, „gdzie dostatnie znosił wygnanie i naturalną zmarł śmiercią” 17 Tamże. . Tymczasem Neron wydał oświadczenie, „że Oktawia uwiodła prefekta w nadziei pozyskania współudziału floty, a zapominając o tym, że krótko przedtem zarzucił jej niepłodność, dodaje, że w poczuciu swego wyuzdania spędziła płód, o czym on dokładne ma wiadomości” 18 Tacyt, XIV 63. . Następnie skazał ją, w wyniku fałszywych oskarżeń na wygnanie na wyspę Pandaterię, a po kilku dniach kazał zamordować. Opis śmierci Oktawii zawarty w XIV księdze „Dzieł” Tacyta jest jednym z najbardziej wstrząsających obrazów, który charakteryzuje się wyjątkowym okrucieństwem i nawet dzisiaj nas współcześnie żyjących, napawa strachem. Jego przebieg tak przedstawił Tacyt: „Nakładają jej więzy i otwierają żyły na wszystkich członkach; a ponieważ skrzepła wskutek strachu krew zbyt powoli uchodziła, duszą ją parą nadmiernie gorącej kąpieli. Dodają jeszcze potwor- niejsze okrucieństwo, bowiem uciętą jej głowę zanoszą do stolicy, aby ją oglądała Poppea” 19 Tacyt, XIV 64. . Ten fakt mówi nam sam za siebie o tym, jak duży był w tym mordzie udział Sabiny Poppei, drugiej żony cesarza Nerona.

Oktawia została zamordowana dnia 8 czerwca 62 roku n.e.