Wojna domowa Juliusza Cezara z Pompejuszem Wielkim

Wojna Cezara z Pompejuszem wybuchła w przeżywającej poważny kryzys polityczny Republice Rzymskiej w 49 roku p.n.e. Konflikt trwał do 45 roku p.n.e. i było to wydarzenie, które na stałe zapisało się w annałach historii. Dwaj genialni wodzowie, którzy przy wsparciu swoich wiernych legionów odnieśli wielkie zwycięstwa poza granicami Republiki, zdecydowali się wystąpić przeciwko sobie, w decydującej walce o panowanie nad Wiecznym Miastem.

Scena polityczna republikańskiego Rzymu w I wieku p.n.e. była niezwykle podzielona, a panujące przez stulecia zasady działania instytucji były coraz częściej łamane, a podejmujący nielegalne działania politycy byli bezkarni. W Rzymie dominowały dwa stronnictwa polityczne: optymatów (reprezentanci interesów arystokracji), na czele których w połowie I wieku p.n.e. stał Gnejusz Pompejusz; oraz popularzy (działali na rzecz osób z niższych warstw społecznych), których reprezentował Juliusz Cezar. Obaj politycy posiadali olbrzymie wpływy i regularnie korumpowali innych polityków, aby umocnić swoją pozycję, względem przeciwnika.

Jeszcze w roku 60 p.n.e. obaj politycy wraz z najbogatszym Rzymianinem – Markiem Krassusem – zawiązali tzw. triumwirat (dosłownie „trzech mężów”), nieoficjalne porozumienie polityczne, które w praktyce decydowało o wyborze urzędników państwowych i losach państwa rzymskiego. To właśnie dzięki temu sojuszowi Pompejusz umocnił swoją władzę w Rzymie, a Cezar mógł w latach 58-51 p.n.e. prowadzić genialne kampanie wojenne w Galii, Germanii i Brytanii. Porozumienie umocowane zostało dodatkowo związkiem małżeńskim córki Cezara – Julii – z Pompejuszem.

Nieoczekiwanie jednak nadeszła wiadomość o śmierci córki Cezara, a żony Pompejusza, co zerwało ostatecznie przyjacielskie stosunki między nimi. Co więcej, w roku 53 p.n.e. pod Carrhae (obecna południowa Turcja) Marek Krassus poległ w starciu z Partami, co finalnie przekreśliło sojusz polityczny i coraz bardziej oddalało od siebie Cezara i Pompejusza.

Brak porozumienia, coraz większa wrogość i rywalizacja o władzę dwóch najbardziej ambitnych oraz wpływowych Rzymian tamtych czasów musiały wprowadzić ich na kurs kolizyjny. W roku 50 p.n.e. Cezarowi wygasał mandat namiestnictwa w prowincjach galijskich, co próbowali wykorzystać ,wrogo do niego nastawieni, konserwatywni optymaci. Z obawy o swoją pozycję polityczną i możliwość degradacji do rangi zwykłego obywatela rzymskiego, Cezar chciał objąć urząd konsula.

Pompejusz starał się za wszelką cenę odebrać Cezarowi jego największą siłę – jego wierne i doświadczone legiony. W tym celu wprowadzono prawo, które ustalało obowiązkowy okres pięciu lat przerwy pomiędzy urzędem sprawowanym w Rzymie, a urzędem namiestnika. Co więcej, aby wziąć udział w wyborach, Cezar musiał wrócić do Rzymu, co umożliwiałoby rozprawienie się z Cezarem na scenie politycznej i w sądach.

Cezar wysyłał swoich przedstawicieli do Senatu, tych jednak Senat kazał odesłać bez wysłuchania tego, co mieli do powiedzenia. Fakt ten wykorzystał Cezar, żeby przekonać swoich żołnierzy do akceptacji dokonania przewrotu wojskowego w Rzymie. Juliusz Cezar, zdając sobie sprawę ze swojego beznadziejnego położenia i braku wystarczających wpływów w Rzymie, zdecydował się podjąć zdecydowane działania.

Dnia 7 stycznia 49 roku p.n.e., Senat nakazał Juliuszowi Cezarowi przekazanie swojego wojska pod dowództwo nowego zarządcy Galii. Cezar o tej informacji dowiedział się w Rawennie. Dnia 10 lub 11 stycznia 49 roku p.n.e. Cezar na czele wiernych mu żołnierzy przekroczył Rubikon, rzekę wyznaczającą granicę oddzielającą prowincję Galię Przedalpejską (Gallia Cisalpina) oraz Italię, która była we władaniu państwa. Wówczas też Cezar wypowiedział słynne słowa: Alea iacta est! („Kości zostały rzucone”), które zwiastowały początek wojny. Miejscem, w którym zapewne Cezar przekroczył rzekę, jest obecny most w mieście Savignano w Italii. To zapewne tędy przemierzała starożytna Via Aemilia.

Według prawa rzymskiego okresu republiki namiestnicy prowincji byli urzędnikami z mocą imperium (prawo do dowodzenia armią) w ramach swoich prowincji. Tak więc nie mogli operować swoimi wojskami poza swoją strefą wpływów. Rzymskie prawo pozwalało jedynie konsulom i pretorom na dysponowanie imperium na ziemiach Italii. Jeśli generał nie posiadał specjalnych uprawnień, aby móc wstąpić na italskie ziemie, wpierw musiał rozwiązać armię. Osoba, która nie przestrzegała tego prawa i wkraczała do Italii na czele wojska, automatycznie traciła imperium i dowództwo nad armią oraz była skazywana na śmierć. Co więcej, żołnierze, którzy podtrzymywali swoje posłuszeństwo dowódcy bez oficjalnych uprawnień, także podlegali karze śmierci. Cezar postawił wszystko na jedną kartę.

Szybki marsz i pełne zaskoczenie, jakie osiągnął Cezar, spowodowały, że kolejne miasta w Italii padały lub otwierały bramy przed legionistami Cezara. Panika, jaka zapanowała w Rzymie, zmusiła do ewakuacji większość optymatów oraz wrogów Cezara (w tym Pompejusza), którzy uciekli do Grecji. Tam też zdecydowano się zebrać siły i postawić wojskom Cezara. Ten z kolei natychmiast wkroczył do stolicy, otworzył skarbiec w Rzymie i uzyskał pieniądze potrzebne na dalszą kampanię wojenną.

Cezar po opanowaniu Półwyspu Apenińskiego musiał zabezpieczyć tyły swoich przyszłych działań. W tym celu wybrał się na czele legionów do niesprzyjającej Cezarowi Massalii (obecna Marsylia w południowej Francji), a potem do Hiszpanii, gdzie pokonał armię Afraniusza i Petrejusza, zwolenników Senatu, i zajął Hiszpanię Dalszą. Pokonanych przeciwników jednak nie ukarał, a kazał tylko rozwiązać ich armię.

Po powrocie do Rzymu, w grudniu 49 roku p.n.e., Cezar został ogłoszony dyktatorem przez zastraszony Senat i wyruszył przeciwko głównemu wrogowi w Grecji. Cezar wiedząc, że nie ma przewagi na morzu, postanowił zaskoczyć przebywającego w Grecji, od czasu przejęcia przez niego władzy w Rzymie, Pompejusza. Zebrał szybko siedem legionów i bez specjalnie dużej eskorty okrętów wojennych przeprawił się na tereny dzisiejszej Albanii. Niekorzystne warunki pogodowe i mniejsza flota spowodowały, że Cezar miał znacznie mniejsze siły na Półwyspie Bałkańskim oraz problemy z zaopatrzeniem. Zdobywca Galii, po kilkumiesięcznych manewrach i badaniu się z przeciwnikiem, postanowił spróbować pobić Pompejusza pod Dyrrachium w roku 48 p.n.e. Duża dysproporcja sił na korzyść Pompejusza przeważyła i Cezar musiał się wycofać.

Wobec ogromnych strat i trudności zaopatrzeniowych Cezar postanowił wycofać się na wschód, w kierunku nadchodzącej armii Kwintusa Metellusa Scypiona, mającej wzmocnić siły Pompejusza. Cezar założył obóz na wzgórzu nad rzeką Enipeus obok Farsalos. Cały czas śladem Cezara podążał Pompejusz, któremu zarzucano, że boi się cezarian.

Do decydującego starcia pomiędzy Cezarem a Pompejuszem doszło dnia 9 sierpnia 48 roku p.n.e. pod Farsalos. Tam też znacznie liczniejsze legiony Pompejusza ustąpiły niezwykle zdyscyplinowanej „maszynie wojennej” Cezara, która zmusiła wroga do ucieczki. Decydujące znaczenie miał podstęp Cezara, który wykorzystał na zapleczu swojego prawego skrzydła kilka swoich kohort do zmniejszenia przewagi jazdy Pompejusza. Załamanie się lewej flanki Pompejusza spowodowało, że wojska Cezara mogły ją obejść i zaatakować oddziały pompejańczyków od tyłu. W oddziały przeciwnika natychmiast wdarła się panika. Piechota Pompejusza zaczęła uciekać, w wyniku czego była masakrowana przez goniące ją oddziały Cezara. Dogoniwszy je w obozie, Cezar ogłosił, że ich nie ukarze, pod warunkiem, że legioniści Pompejusza przyłączą się do jego zwycięskiej armii. Na jego propozycję żołnierze przystali z ulgą. Wyżsi oficerowie z kolei, w zamian za poddanie się Cezarowi, liczyć mogli także na prawo zachowania majątku. Od osób puszczanych wolno Cezar żądał tylko przyrzeczenia nieprzyłączania się do Pompejusza i jednocześnie hojnie obdarowywał wszystkich, którzy zdecydowali się zmienić front. Strategia ta spowodowała, że większość senatorów przeniosła się w końcu do obozu Cezara i Pompejusz nie mógł już głosić, że jest obrońcą Republiki i Senatu.

Opuszczony przez oddziały Pompejusz zdecydował się zbiec do Egiptu, gdzie liczył na wsparcie – jak sądził – swoich sojuszników. Ku jednak swojemu wielkiemu zdziwieniu, kilkunastoletni król Ptolemeusz XIII, za namową doradców, kazał go zabić, aby w ten sposób przypodobać się Cezarowi. Śmierć rywala w takich okolicznościach bardziej rozwścieczyła Cezara, niż go uradowała. Grecki historyk – Plutarch – przekazał, że Cezar nie chciał spojrzeć na twarz rywala, ale wziął sygnet Pompejusza i uronił łzy. Cezar utracił rywala do tronu, jednak Pompejusz zostawił po sobie dwóch synów: Gnejusza i Sekstusa, którzy wspierani byli przez zwolenników Pompejusza, ze Scypionem Metellusem i Katonem Młodszym na czele.

Pokonanie Pompejusza i jego śmierć nie oznaczały końca wojny domowej w Rzymie. Optymaci skupieni wokół Katona Młodszego i Scypiona w Afryce dalej stawiali opór. Cezar finalnie pokonał ich w bitwie pod Tapsus w 46 roku p.n.e.

Po ostatnich zwycięstwach Cezar mógł wreszcie sobie pozwolić na triumf w samym Rzymie latem 46 roku p.n.e. Była to ogromna uroczystość opiewająca jego zwycięstwa w Galii, Egipcie, Poncie i Afryce. Odbyły się kilkudniowe uczty, zabawy i turnieje, sam Cezar, żeby zyskać przychylność ludu, hojnie obdarzał wszystkich łupami wojennymi.

Po załatwieniu spraw w Rzymie, Cezar postanowił ostatecznie rozgromić stronników nieżyjącego już Pompejusza. W listopadzie 46 roku p.n.e. Cezar, wyruszył do Hiszpanii, żeby ostatecznie rozprawić się ze swymi jedynymi przeciwnikami, synami Pompejusza – Sekstusem Pompejuszem i Gnejuszem Pompejuszem. Do decydującej bitwy doszło 17 marca 45 roku p.n.e. pod Mundą, w której armia Cezara, pomimo przewagi wroga, pokonała pompejańczyków.

Po bitwie pod Mundą nikt już nie był w stanie zagrozić jedynowładztwu Cezara. W 44 roku p.n.e. Senat obwołał Cezara dyktatorem wieczystym (dictator in perpetuum), najwyższym kapłanem, imperatorem i „ojcem ojczyzny”. Próbowano go obwołać królem Rzymu, ale Cezar odmówił, gdyż funkcja ta od czasów Tarkwiniuszy była przez lud znienawidzona; ponadto Cezar nadal starał się zachowywać pozory republikańskiej legalności.

Niepokojąca optymatów nieskrępowana niczym władza Cezara zmusiła ich do podjęcia decyzji o zamordowaniu dyktatora. Na czele opozycji wobec Cezara stanął Gajusz Kasjusz Longinus i Marek Juniusz Brutus. Byli oni związani wcześniej z obozem Pompejusza, ale po klęsce pod Farsalos poddali się Cezarowi i otrzymali jego wybaczenie; nadal jednak głosili wobec niego swoją niechęć. W dniu spisku o mały włos Cezar nie pokrzyżował planów skrytobójców. Jego żona błagała go, aby pozostał w domu, bowiem tej nocy męczyły ją krwawe koszmary. Cezar niechętnie, ale chciał się przychylić jej prośbom, jednak wizytujący jego dom wysłannicy zamachowców przekonali go do wyjścia na obrady senatu.

Ostatecznie, na posiedzeniu senatu, dnia 15 marca 44 roku p.n.e., w dniu id marcowych, spiskowcy zasztyletowali Cezara u stóp posągu Pompejusza. Według Plutarcha Cezarowi łącznie zadano 23 ciosy sztyletami (co wskazywałoby na ścisłą grupę spiskowców).

Jak się okazało, śmierć Cezara dała początek kolejnym niepokojom w Rzymie i następnej wojnie domowej, w której pierwsze karty grali adoptowany syn Cezara – Gajusz Oktawian oraz dowódca i stronnik Cezara – Marek Antoniusz.Ostatecznie zmagania z mordercami Cezara, a potem z Markiem Antoniuszem, wygrał Oktawian, który jako cesarz Oktawian August rozpoczął rządy nowej dynastii julijsko-klaudyjskiej i utworzył nowy ustrój – pryncypat.