Ta strona nie może być wyświetlana w ramkach

Przejdź do strony

Jeśli znajdziesz błąd ortograficzny lub merytoryczny, powiadom mnie, zaznaczając tekst i naciskając Ctrl + Enter.

Kostki do gier w starożytnym Rzymie

Ten wpis dostępny jest także w języku: angielski (English)

Kostka sześcienna
Kostka sześcienna

Gry wykorzystujące różnego rodzaju drobne przedmioty, takie jak m.in. astragale czy kostki, cieszyły się wśród starożytnych Rzymian dużą popularnością, co potwierdzają w pewnym zakresie znaleziska archeologiczne. Jak się jednak okazuje, kostka kostce nierówna – rzymskie przybory do gier przybierały zróżnicowane, czasem wręcz zaskakujące formy, nie zawsze podobne do tych, które znamy współcześnie.

Tali

Mianem tali (liczba pojedyncza: talus) określano w starożytnym Rzymie tak zwane astragale – jedne najstarszych znanych ludzkości przedmiotów związanych z grami. W rejonie śródziemnomorskim archeolodzy znajdują je na stanowiskach datowanych nawet na okres młodszej epoki kamienia, choć nie wiadomo, czy już wtedy używano ich do gier, czy miały może raczej znaczenie użytkowe lub symboliczne.

Astragale to niewielkie zwierzęce kości śródstopia – owcze, kozie lub nieco większe rozmiarowo astragale bydlęce – o specyficznej formie i sześciu łatwych do rozróżnienia powierzchniach bocznych. Na potrzeby gry każda z tych powierzchni była w określony sposób punktowana, przy czym punkty na przeciwległych ściankach astragala zwykle musiały sumować się w siódemkę: a więc 6 i 1, 4 i 3, 5 i 2. Wyrzucenie niektórych kombinacji było prostsze niż innych, np. rzadko zdarzało się, żeby astragale upadały na najmniejsze ścianki i gracze najwyraźniej byli tego świadomi. Wśród znalezisk archeologicznych znajdują się tali ze śladami celowego piłowania lub ścierania niektórych ścianek – niektórzy gracze najwyraźniej chcieli zwiększyć w ten sposób swoje szanse na wyrzucenie określonej liczby punktów. W celu bardziej korzystnego wyważenia astragala można było też obciążyć jedną ze ścianek, nawiercając ją i wypełniając otwór metalem.

Poza naturalnymi astragalami, wśród starożytnych Rzymian popularnością cieszyły się również tali odlewane z metalu, głównie z brązu. Naśladowały one mniej lub bardziej wiernie formę naturalną.

Tesserae

Wieloboczne kości z zaznaczoną na ściankach numeracją oczek określano w starożytnym Rzymie jako tesserae (liczba pojedyncza: tessera). Wykonywano je najczęściej z kości zwierzęcych lub poroża, choć wśród znalezisk zdarzają się także kości z innych materiałów, np. z brązu, ołowiu czy kamienia, a pojedyncze egzemplarze wykonywano nawet z kamieni półszlachetnych i bursztynu. Niektóre tesserae miały formę wydłużonych prostopadłościanów, inne przypominały mniej lub bardziej foremne sześciany. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że w starożytności zasadniczo nie standaryzowano jeszcze kości do gier i nie zwracano aż tak dużej uwagi na to, czy każda ścianka jest idealnie równa. Miało to często wpływ na przebieg rozgrywki. Zdarzało się oczywiście, że kości próbowano fałszować, np. nadpiłowując je lub wypełniając oczka na określonej ściance ołowiem.

Wśród rzymskich kości do gry trafiają się egzemplarze zagadkowe. Przykładem są dwa drobne, kościane przedmioty uformowane w „poduszkowate” wielościany oznaczone oczkami, datowane na ok. I-II w. p.n.e. Trudno powiedzieć, czy rzucano nimi podobnie, jak tradycyjnymi kośćmi – sądząc po ich wyglądzie, musiały najczęściej upadać na co najwyżej dwie płaszczyzny.

Niektórym kościom nadawano bardziej złożone formy, jak np. naga, kucająca postać ludzka, najczęściej kobieca. Znane są przedmioty tego typu wykonane z metalu, przede wszystkim z brązu, a także z kości zwierzęcych, a co najmniej jeden egzemplarz z terenu Włoch datowany na ok. II w. n.e. został dodatkowo pomalowany na czarno. Punktację na tego typu kościach umieszczano w różnych miejscach figurki: na fryzurze lub na plecach, na piersiach, zewnętrznych powierzchniach ramion, na udach i na pośladkach. Wydaje się, że takie przedstawienia mogły mieć charakter erotyczny lub humorystyczny, dodatkowo urozmaicając graczom rozgrywkę.

Z ciekawszych egzemplarzy kości warto również wspomnieć kości o liczbie ścianek większej niż sześć. Interesującym przykładem jest tu kostka dwudziestościenna, starannie opracowana w krysztale górskim, datowana na I-II w. n.e. Znajdują się na niej tylko dwa oznaczenia: „X” oraz, umieszczone na innej ściance, „I”. Inny, podobny dwudziestościan datowany na I-III w. n.e., również wykonany z kryształu górskiego, ma z kolei oznaczenia numeryczne na każdej ze ścianek.

Dość tajemnicze są kości, na których zamiast numerów znajdują się łacińskie słowa. Jedna z takich kości, datowana na ok. II w. n.e., została odnaleziona w rzymskim warsztacie odkrytym na terenie dzisiejszego Southwark (Londyn, UK). Na jej sześciu ołowianych ściankach, noszących dodatkowo ślady srebrnej farby, znajdują się słowa:

P / VA / EST / ORTI / VRBIS / ITALIA

Zdaniem badaczy z Museum of London, można by to z grubsza (…bardzo z grubsza…) przetłumaczyć jako „P[ubliusz?] powstaje z miasta Italii”. Z terenów dawnego Imperium Rzymskiego jest znane tylko pięć podobnych kostek: cztery z obszaru dzisiejszej Francji i jedna z Węgier. Na wszystkich układ słów ma ten sam schemat – na każdej płaszczyźnie znajduje się odpowiednio jedna / dwie / trzy / cztery / pięć / sześć liter – nie wiadomo jednak, czy jest to tylko wariacja w temacie oznaczenia (litery zamiast oczek, zmyślnie ułożone w słowa), czy może poszczególne słowa nie zostały użyte przypadkowo i składały się w zdania, których sens jest dziś dla nas niejasny.

Autor: Ewa Wielocha
Źródła wykorzystane
  • Kostka do gry. Obiekt nr 1923,0401.1184 [pozycja w katalogu British Museum dostępnym w Sieci pod adresem:] www.britishmuseum.org/collection/object/G_1923-0401-1184 [dostęp: 22.04.2021]
  • Astragalus. Obiekt nr 1880.3485 [pozycja w katalogu British Museum dostępnym w Sieci pod adresem:] www.britishmuseum.org/collection/object/A_1880-3485 [dostęp: 22.04.2021]
  • Glynn Davis, Can you identify three mystery archaeological objects?, 25.01.2017 [artykuł dostępny w Sieci pod adresem:] www.museumoflondon.org.uk/discover/can-you-solve-three-mysteries-archive [dostęp: 22.04.2021]
  • Agnieszka Stempin, Astragalusy - czyli dlaczego gramy sześciennymi kostkami? i Kości [w:] Magia gry, sztuka rywalizacji, red. A. Stempin, Poznań, 2012, s. 17 - 40

IMPERIUM ROMANUM potrzebuje Twojego wsparcia!

Aby portal mógł istnieć i się dalej rozwijać potrzebne jest finansowe wsparcie. Nawet najmniejsze kwoty pozwolą mi opłacić dalsze poprawki, ulepszenia na stronie oraz serwer. Wierzę w to, że będę mógł liczyć na szersze wsparcie, które pozwoli mi jeszcze bardziej poświęcić się mojej pracy i pasji, maksymalnie usprawniać stronę oraz ukazywać świat antycznych Rzymian w interesującej formie.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Nowości ze świata antycznego Rzymu

Jeżeli chcesz być na bieżąco z nowościami na portalu oraz odkryciami ze świata antycznego Rzymu, zapisz się do newslettera.

Zapisz się do newslettera!

Księgarnia rzymska

Zapraszam do kupowania ciekawych książek poświęconych historii antycznego Rzymu i starożytności. Czytelnikom przysługuje rabat na wszelkie zakupy (hasło do rabatu: imperiumromanum).

Zajrzyj do księgarni

Raport o błędzie

Poniższy tekst zostanie wysłany do naszych redaktorów