Ta strona nie może być wyświetlana w ramkach

Przejdź do strony

Jeśli znajdziesz błąd ortograficzny lub merytoryczny, powiadom mnie, zaznaczając tekst i naciskając Ctrl + Enter.

Kobiety rzymskie a biznes antyczny

Ten wpis dostępny jest także w języku: angielski (English)

Anselm Feuerbach, Half Length Portrait of a Roman Woman
Anselm Feuerbach, Half-Length Portrait of a Roman Woman

Kobiety w świecie rzymskim nie miały takiej samej pozycji jak mężczyźni;,m.in. nie mogły głosować w zgromadzeniach, ani piastować urzędów publicznych. Z drugiej jednak strony mogły posiadać ziemię, pisać własne testamenty i zeznawać w sądzie. Samodzielność ta była jednak ograniczona.

Prawo rzymskie, już od czasów prawa XII tablic, ubezwłasnowolniało kobiety: w domu pozostawały one pod opieką ojca – pater potestas lub męża po ślubie – manus. Jednak na przestrzeni II p.n.e. – II wieku n.e. przyjął się zwyczaj, że kobieta zwykle nie wchodziła pod władzę swojego męża. Co więcej, w roku 46 n.e. Senat uchwalił senatus consultum Velleianum – prawo zabraniające kobietom poręczania za kogoś oraz podejmowania samodzielnych zobowiązań.

Kobieta, w przypadku kiedy jej ojciec nie żył i nie znajdowała się pod władzą męża, przez całe swoje życie musiała posiadać swojego opiekuna (tutela mulieris lub tutor), który pełnił funkcję autoryzacyjną w przypadku transakcji, spisania testamentu lub jakiegokolwiek innego kontraktu pod przysięgą. Opiekun był swego rodzaju zabezpieczeniem dla jej interesów. Było to przyjęte prawo i zostało ono wielokrotnie wspomniane w antycznych źródłach.

Należy także nadmienić, że za rządów Oktawiana Augusta (27 p.n.e. – 14 n.e.) wprowadzono prawo, które znosiło obowiązek posiadania opiekuna, jeśli kobieta urodziła stosowną ilość potomków (troje dzieci w przypadku wolnourodzonej i cztery w przypadku wyzwolenicy).

Tabliczki rzymskie

Nasza wiedza na temat udziału Rzymianek w finansach świata antycznego pochodzi w dużej mierze z zachowanych drewnianych tabliczek (tabulae), pokrywanych woskiem, na których zapisywano informacje o zawartych transakcjach oraz zobowiązaniach finansowych. Do naszych czasów zachowały się m.in. 153 takie tabliczki, które znaleziono w domu bankiera Lucjusza Cecyliusza Jukundusa w Pompejach.

Na inne tabliczki natrafiono także w Herkulanum czy w willi rzymskiej pomiędzy Neapolem i Salerno. Zwłaszcza w tym drugim miejscu, określanym „Archiwum Sulpicii”, odkryto niemal 300 tabliczek, datowanych na I wiek n.e., które opisują w większości transakcje dokonane w małym porcie Puteoli. Badacze po dziś dzień nie są pewni czy przedstawiciele rodu Sulpicii byli raczej argentarii (bankierami z szerszymi uprawnieniami finansowymi) czy faeneratores (lichwiarzami). W każdym bądź razie pewnym jest, że byli to potomkowie wyzoleńców, którzy stworzyli naprawdę imponujący biznes finansowy.

Co interesujące, w domu Sulpicii do tej pory gruntownie przeanalizowano 127 tabliczki, z czego 23 uwzględniają/wspominają w transakcjach kobiety. Warte odnotowania jest to, że nie są to jedynie Rzymianki z wyższych sfer; mamy do czynienia z niewolnicą (serva), wyzwolenicą (liberta) czy panią domu (domina). Co wyczytać możemy z tabliczek? Przykładowo:

  • Patulcia Erotis, liberta, potwierdza że otrzymała 19,500 sesterców w aukcji, w której licytowano jej przedmiot. Jak się okazuje była to kwota naprawdę imponująca, gdyż pozwalała zakupić niemal 40 ton zboża.
  • Marcja Fausta, liberta, wzięła pożyczkę w wysokości 2000 sesterców od przedstawiciela Sulpicii.
  • wolnourodzona Caesia Priscilla zadłużyła się u rodu Sulpicii na kwotę 24,000 sesterców.

Jedyna zachowana tabliczka z tzw. triptychonu (dokument składający się z trzech tabliczek) ukazuje nam interesującą transakcję/umowę dokonaną przez niewolnika na polecenie swojej pani. Przyrzeczenie (stipulatio) dokonane zostało przez niejakiego Pyramusa, jednego z niewolników wysoko sytuowanej matrony Caesii Priscilli. Na tabliczce możemy wyczytać, że niewolnik składa na głos obietnicę. Gajusz – rzymski jurysta z II wieku n.e. – przedstawia tego typu przysięgę na zasadzie pytania – odpowiedzi:

Zobowiązanie jest ustnie wyrażane poprzez pytanie i odpowiedź, na przykład:
„Czy uroczyście zgadzasz się mi to oddać?”
„Uroczyście się zgadzam”
„Oddasz to?”
„Oddam to”
„Obiecujesz?”
„Obiecuję”1

Gajusz, Instytucje, 3.92

Jak widać więc w czasach antycznych zobowiązywano się dotrzymać umowy nie tylko pisemnie, ale i ustnie. Z pewnością jednak dominowała potrzeba posiadania materialnego dowodu, stąd też spisywano porozumienie na tabliczkach.

Wracając do Pyramusa – bankier Gajusz Sulpicjusz Faustus wypłacił mu 4000 sesterców, domagając się wcześniej przyrzeczenia zwrotu pieniędzy; było to tzw. mutuum (pożyczka). Dowodzi to, że prawo rzymskie było bardzo elastyczne i zezwalało nawet niewolnikom w pośredniczeniu w transakcjach/operacjach. Zapewne wysoko sytuowana Rzymianka chciała uniknąć plotek na swój temat lub publicznego zjawiania się w przedstawicielstwie bankowym.

Wnioski

Powszechne przekonanie o braku aktywności kobiet rzymskich w sferze publicznej jest błędne. Nie miały one naturalnie podobnej sytuacji jak mężczyźni, jednak wykorzystując w odpowiedni sposób prawo mogły prowadzić własne interesy, dbać o finanse oraz zapożyczać się. Śmierć ojca nie oznaczała, że kobieta automatycznie przechodziła pod potestas męża i mogła zachować pełną niezależność otrzymując prawnego opiekuna lub dochowując się niezbędnej ilości dzieci.

Kobiety z wyższych sfer nie pojawiały się osobiście w celu dokonania operacji finansowych, a raczej korzystały z pomocy swoich wyzwoleńców lub niewolników. Prawdopodobnie zgoda na „bezpośrednie” zaciąganie zobowiązań wynikało ze spełnienia wymogów prawodawstwa Augusta, odnośnie ilości dzieci. Kobiety o niższym statusie pojawiały się zapewne osobiście, a w przypadku braku spełnienia wymogu dzietności, towarzyszyli im opiekunowie.

Przypisy
  1. Własne tłumaczenie z języka angielskiego.
Źródła wykorzystane
  • Paul J. du Plessis (red.), New Frontiers. Law and society in the Roman world

IMPERIUM ROMANUM potrzebuje Twojego wsparcia!

Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na kanałach społecznościowych, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie. Nawet najmniejsze kwoty pozwolą mi opłacić dalsze poprawki, ulepszenia na stronie oraz serwer.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM

Nowości ze świata antycznego Rzymu

Jeżeli chcesz być na bieżąco z najnowszymi wpisami na portalu oraz odkryciami ze świata antycznego Rzymu, zapisz się do newslettera, który jest wysyłany w każdą sobotę.

Zapisz się do newslettera!

Zapisz się do newslettera

Księgarnia rzymska

Zapraszam do kupowania ciekawych książek poświęconych historii antycznego Rzymu i starożytności. Czytelnikom przysługuje rabat na wszelkie zakupy (hasło do rabatu: imperiumromanum).

Zajrzyj do księgarni

Księgarnia rzymska

Raport o błędzie

Poniższy tekst zostanie wysłany do naszych redaktorów