Ta strona nie może być wyświetlana w ramkach

Przejdź do strony

Jeśli znajdziesz błąd ortograficzny lub merytoryczny, powiadom mnie, zaznaczając tekst i naciskając Ctrl + Enter.

Starożytne uniwersytety prawa

Ten wpis dostępny jest także w języku: angielski (English)

Uniwersytet Boloński
Uniwersytet Boloński

Znajomość początków uniwersytetów lokowana jest w przeważającej części w czasach średniowiecza, odnosząc się do założenia pierwszej uczelni wyższej w Bolonii co miało miejsce około 1088 r. Oczywiście uniwersytet ten odniósł ogromny sukces w procesie przywracania dawnego blasku rzymskiemu systemowi prawnemu, czego reprezentantem był Irneriusz i założona przez niego szkoła glosatorów, jednak trzeba zdać sobie sprawę, że starożytni Rzymianie byli pionierami w zakresie zorganizowanego nauczania prawa i badania jego funkcjonowania.

Rzymianie mieli ogromne dokonania w procesie rozwoju prawa prywatnego, co ma swoje odzwierciedlenie we współczesnym prawie cywilnym. Do dziś znawcy i badacze prawa rzymskiego oddają wielki szacunek starożytnej kulturze prawnej, która tak mocno wpłynęła na prawodawstwo przez następne dwa tysiące lat. Gdzie i jak Rzymianie nauczali prawa i rozwijali swoje myśli prawnicze?

Już na początku pryncypatu, rzymski cesarz Oktawian August wprowadził tzw. Ius publice respondendi ex auctoritate principis, które faworyzowało i wspierało finansowo 30 największych rzymskich jurystów. Proces kształcenia i nauczania prawa rzymskiego stale wzrastał i przekształcał się z prywatnego, na publiczny pod patronatem rzymskich władców. Fenomenem jak na tamte czasy było utworzenie pierwszej szkoły prawa w Rzymie i Bejrucie, co miało miejsce w III w. Moment ten spowodował stały rozwój publicznego nauczania prawa, jaki funkcjonował w Imperium, który przekształcał się z nauczania zarezerwowanego tylko i wyłącznie dla najbogatszych obywateli, na nauczanie skierowane dla większej grupy społeczeństwa. Spowodowało to oczywiście wulgaryzację prawa i jego uproszczenie, jednak dla ludności z okresu kryzysu państwa rzymskiego, było najlepszym wyjściem, aby kształcić nowe elity prawnicze. Szkoła prawa w Rzymie od samego początku przyciągała wielu uczniów co spowodowało, że w IV w. doszło do tak skrajnej sytuacji, że cesarz Walentynian I (364-376) musiał ograniczyć liczbę wpisów i możliwy okres trwania studiów. Następnym bodźcem do rozwoju nauczania prawa było założenie trzeciej uczelni w Konstantynopolu co miało miejsce w 425 r.

Przez następne lata postępowała profesjonalizacja nauczania i systemu organizacyjnego uczelni, co spowodowało, że w IV i V w. powstał proces kształcenia prawa, który jest bardzo podobny do dzisiejszego. Studia prawa rzymskiego były skupione na klasycznym dorobku jurystów i składały się na 5 letni okres nauczania, a każdy rok, jak dziś to funkcjonuje, był kolejnym etapem „wtajemniczenia” w rzymską sztukę prawniczą. Prześledźmy krótko cykl pięcioletniego nauczania z jakim mieli do czynienia starożytni studenci:

  • Na I roku studiowano głównie Instytucje Gaiusa, które były podręcznikiem prawa rzymskiego i ogólnym scharakteryzowaniem jego najważniejszych elementów. Uczniów tego roku nazywano „dupondii„, co w żargonie studenckim oznaczało rekrutów.
  • Na II roku uczniowie, nazywani „edictales” zapoznawali się z komentarzami do edyktów
  • Na III roku studenci hucznie obchodzili święto Papiniana, rzymskiego prawnika nazywanego „księciem rzymskich jurystów”, którego dzieła studiowano przez cały rok, dlatego uczniowie nazywani byli wtedy „Papinianistae„.
  • Na IV roku uczniowie badali responsa Paulusa, jednak nauczanie miało już tutaj charakter głównie prywatny, bowiem studenci mieli samodzielnie badać dzieła słynnego jurysty i rozwiązywać problemy prawnicze. Nazywani byli z greki „lytae„, co nawiązuje do rozwiązywania kazusów.
  • Na V roku uczniowie, nazywani „prolyae”, zapoznawali się ze współczesnymi jak dla siebie konstytucjami cesarskimi, które badali również prywatnie.

Na piątym roku kończył się okres kształcenia nowych adeptów prawa rzymskiego i zaczynał się okres wykorzystywania swojej wiedzy w praktyce, bowiem w okresie dominatu i w państwie bizantyjskim w bardzo szybkim tempie rosła biurokracja i administracja przez co rosła potrzeba coraz większej liczby urzędników. Państwo rzymskie w IV/V w. przechodziło coraz większe problemy i przekształcenia, co niewątpliwie wpłynęło na ułatwienie prawa rzymskiego i dostosowanie go do ówczesnej sytuacji gospodarczej i społecznej.

Jak widzimy Rzymianie u schyłku istnienia Cesarstwa Zachodniego byli w stanie zainicjować początek zorganizowanego nauczania prawa, które było niezbędne dla tak ogromnego Imperium. Dorobek uczelni w Rzymie, Bejrucie i Konstantynopolu było determinantą powstawania licznych mniejszych uczelni na terenie całego państwa, a także wzorem systemu studiowania prawa dla kolejnych pokoleń. Uniwersytety prawa przez całe średniowiecze prawie wyłącznie ograniczały się do nauczania prawa rzymskiego i kanonicznego, które również w przeważającej części wywodziło się z dokonań rzymskich jurystów i uczelni. Osiągnięcia wspomnianych uczelni mają swoje odbicie w późniejszych słynnych reformach justyniańskich, bowiem w komisji tworzącej Digesty, Kodeks, czy Instytucje zasiadali również profesorowie z uczelni z Bejrutu (nazywanej „matką prawa„, a nauczycieli tam wykładających „profesorów świata„) oraz z Konstantynopola.

Autor: Cyprian Herl
Źródła wykorzystane
  • Kazimierz Kolańczyk, Prawo rzymskie, §28, str. 71-72.

IMPERIUM ROMANUM potrzebuje Twojego wsparcia!

Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na kanałach społecznościowych, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie. Nawet najmniejsze kwoty pozwolą mi opłacić dalsze poprawki, ulepszenia na stronie oraz serwer.

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM!

Wesprzyj IMPERIUM ROMANUM

Nowości ze świata antycznego Rzymu

Jeżeli chcesz być na bieżąco z najnowszymi wpisami na portalu oraz odkryciami ze świata antycznego Rzymu, zapisz się do newslettera, który jest wysyłany w każdą sobotę.

Zapisz się do newslettera!

Zapisz się do newslettera

Księgarnia rzymska

Zapraszam do kupowania ciekawych książek poświęconych historii antycznego Rzymu i starożytności. Czytelnikom przysługuje rabat na wszelkie zakupy (hasło do rabatu: imperiumromanum).

Zajrzyj do księgarni

Księgarnia rzymska

Raport o błędzie

Poniższy tekst zostanie wysłany do naszych redaktorów