Rozdziały
Archeolodzy prowadzący badania w centrum francuskiego Auxerre odkryli niezwykłą nekropolię z czasów rzymskich, w której pochowano setki dzieci, w tym noworodki. Na zaledwie 45 metrach kwadratowych znaleziono 235 grobów oraz około 30 innych śladów praktyk pogrzebowych. Odkrycie pozwala lepiej poznać stosunek mieszkańców rzymskiej Galii do śmierci najmłodszych oraz obrzędy towarzyszące ich pochówkom.
Nekropolia została odkryta podczas prac archeologicznych prowadzonych w 2024 roku na placu Maréchal-Leclerc w Auxerre, na terenie dawnego rzymskiego miasta Autessiodurum. Najnowsze wyniki badań przedstawiono 3 listopada 2026 roku w Paryżu. Według archeologów cmentarz funkcjonował między około 170 a 250 rokiem n.e., a więc w okresie Cesarstwa Rzymskiego.
Miejsce pochówku znajdowało się niegdyś na obrzeżach miasta, w pobliżu jednej z ważnych dróg komunikacyjnych – drogi Agryppy. Było to zgodne z rzymskim zwyczajem lokalizowania nekropolii poza granicami ośrodków miejskich. Z czasem teren ten został przykryty przez późniejszą zabudowę, w tym fortyfikacje wzniesione w IV wieku, co przyczyniło się do zachowania pozostałości cmentarza.
Nekropolia najmłodszych mieszkańców rzymskiej Galii
Najbardziej niezwykły jest charakter odkrytego cmentarza. Większość pochowanych stanowiły dzieci w okresie okołoporodowym, czyli noworodki oraz płody, których wieku i dokładnego momentu śmierci nie zawsze można ustalić. Niektóre dzieci przeżyły zaledwie kilka dni, a najstarszy zidentyfikowany pochówek należał prawdopodobnie do dziecka w wieku od sześciu miesięcy do półtora roku.
Archeolodzy zwracają uwagę na wyjątkową koncentrację pochówków. Na powierzchni zaledwie 45 metrów kwadratowych zarejestrowano 235 grobów. Tak duże skupisko pochówków najmłodszych dzieci jest wyjątkowe w świecie gallo-rzymskim.
Co ciekawe, groby początkowo rozmieszczano w regularnych odstępach, odpowiadających około trzem stopom rzymskim, czyli mniej więcej 89 centymetrom. Z czasem jednak zaczęto umieszczać kolejne pochówki jeden nad drugim. W niektórych miejscach archeolodzy zaobserwowali nawet sześć poziomów grobów. Jest to szczególnie interesujące, ponieważ rzymskie zwyczaje pogrzebowe zakładały poszanowanie wcześniejszych pochówków i unikanie naruszania istniejących grobów.
Dzieci chowano w naczyniach ceramicznych i fragmentach dachówek
Szczególną uwagę badaczy zwróciła różnorodność sposobów grzebania najmłodszych zmarłych. Ciała dzieci umieszczano między innymi w naczyniach ceramicznych, fragmentach dachówek oraz specjalnie przygotowanych konstrukcjach z kamienia i drewna.Wykorzystywano również duże naczynia, w tym amfory. Praktyka umieszczania ciał zmarłych w ceramicznych pojemnikach określana jest mianem enchytrismos. W przypadku najmłodszych dzieci stosowano ją między innymi dlatego, że naczynia mogły pełnić funkcję swoistych trumien.
Innym rozwiązaniem było wykorzystanie dachówek typu imbrex, czyli charakterystycznych, zaokrąglonych elementów rzymskiego pokrycia dachowego. Umieszczano w nich ciała dzieci, niekiedy w pozycji przypominającej ułożenie płodowe.
Niektóre pochówki były znacznie bardziej skomplikowane. W jednym z nich archeolodzy zidentyfikowali co najmniej sześć etapów przygotowania grobu. Dziecko umieszczono w ceramicznym naczyniu z wapnem, a następnie całość w drewnianej skrzyni, której istnienie potwierdziły odnalezione gwoździe. Konstrukcję dodatkowo otoczono kamienną obudową. Na jej powierzchni umieszczono białe naczynie, które mogło pełnić funkcję oznaczenia grobu. Wykorzystano również kamień ozdobiony motywem rozety.
Znaleziska te pokazują, że pochówki najmłodszych mieszkańców Autessiodurum mogły wymagać starannego przygotowania i obejmować wiele czynności rytualnych.
Czy udało się ustalić przyczyny śmierci dzieci?
Jednym z najważniejszych elementów najnowszych badań były analizy paleogenetyczne. Naukowcy pod kierunkiem Céline Bon z francuskiego Muzeum Historii Naturalnej badali materiał genetyczny zachowany zarówno w szczątkach kostnych, jak i na powierzchni naczyń ceramicznych.
W niektórych naczyniach zidentyfikowano ślady bakterii, między innymi Gardnerella vaginalis, Mycoplasma hominis oraz Fusobacterium nucleatum. Współcześnie drobnoustroje te wiązane są między innymi z infekcjami układu rozrodczego oraz powikłaniami ciąży. Ich obecność może wskazywać na występowanie stanów zapalnych błon płodowych, takich jak zapalenie kosmówki i owodni (chorioamnionitis), które może prowadzić do przedwczesnego porodu lub utraty ciąży. Badacze podkreślają jednak, że wykrycie bakterii nie oznacza automatycznie, iż były one bezpośrednią przyczyną śmierci każdego z pochowanych dzieci.
Interesujące wyniki przyniosły również analizy ceramicznych naczyń, w których nie odnaleziono żadnych kości. Mimo to naukowcy wykryli na ich powierzchni ślady starożytnego ludzkiego DNA. Jedna z hipotez zakłada, że naczynia mogły wcześniej zawierać tkanki płodowe lub łożyska, które nie zachowały się w postaci szczątków kostnych.
Rzymskie rodziny opłakiwały nawet najmłodszych zmarłych
Odkrycie w Auxerre ma również duże znaczenie dla poznania społecznego i kulturowego stosunku Rzymian do śmierci dzieci. W świecie antycznym śmiertelność najmłodszych była bardzo wysoka. Część badaczy szacuje, że nawet 20-40 procent dzieci umierało przed osiągnięciem dorosłości. Szczególnie niebezpieczny był okres okołoporodowy i pierwsze dni życia. W rzymskiej tradycji istniał zwyczaj nadawania dziecku imienia dopiero po upływie pierwszych dni życia, kiedy największe zagrożenie śmiercią noworodka miało już minąć.
Niekiedy przywoływane są również antyczne przekonania, według których nadmierne opłakiwanie bardzo małych dzieci nie było wskazane. Jednak znaleziska z Auxerre pokazują bardziej złożony obraz rzeczywistości. Starannie przygotowane groby, wieloetapowe pochówki i oznaczenia pozwalające później odnaleźć konkretne miejsca spoczynku wskazują, że rodziny poświęcały zmarłym dzieciom wiele uwagi. W niektórych przypadkach stosowano również przedmioty o charakterze ochronnym, które miały zapewnić zmarłym bezpieczeństwo w zaświatach.
W tym samym okresie dorosłych mieszkańców miasta poddawano przede wszystkim kremacji, co dodatkowo podkreśla odmienność praktyk pogrzebowych stosowanych wobec najmłodszych.
