Rozdziały
Poemat Aleksandra (stgr. Ἀλεξάνδρα), enigmatyczne i najbardziej zawiłe dzieło starożytności, już za swoich czasów stanowiło czytelnicze wyzwanie. Dzieło powstało najprawdopodobniej w III wieku p.n.e. i już wtedy wpisano je na listę szkół Grecji i Rzymu. Autorstwo przypisuje się twórcy Lykofronowi z Chalkis, choć w tej kwestii historycy wciąż toczą spory. Głównym powodem tych dyskusji są znajdujące się w Aleksandrze enigmatyczne wzmianki o Rzymie, zapowiadające jego przyszłą potęgę. Dzieło intryguje – jest pełną zagadek i trudnych słów wizją o upadku Troi oraz dalszych kolei losów mitycznych herosów wypowiedzianą ustami wieszczki Kasandry.
Autorstwo
Lykofron z Chalkis był greckim poetą, tragediopisarzem, dramaturgiem i gramatykiem, który żył w I poł. III w. Lykofron należał do Plejady Aleksandryjskiej, grupy dramaturgów z Aleksandrii działających w czasie panowania pierwszych Ptolemeuszy i pracował w słynnej Bibliotece Aleksandryjskiej. Z jego twórczości zachowały się fragmenty dramatu Menedemos. O pozostałych dziełach, których znamy jedynie same tytuły, dowiadujemy się z Księgi Suda, bizantyjskiego leksykonu z X w. n.e. Jedynym w całości zachowanym dziełem jest właśnie Aleksandra.
Fabuła i struktura dzieła
Główną bohaterką poematu jest Kasandra, córka króla Priama i królowej Hekabe. Tytułowe imię Aleksandra stanowi rzadszy wariant imienia Kasandra. W micie o wojnie trojańskiej Kassandra jest księżniczką posiadającą dar wieszczy, jednakże, porzuciwszy uczucie boga Apollina, została przeklęta – z kolei jej przepowiedniom, wypowiadanym w szaleńczym rytmie, nikt nie dawał wiary. Akcja poematu rozpoczyna się podróżą Parysa do Sparty. Księżniczka, owładnięta szałem proroctw, zostaje zamknięta w wieży, a jej słowa przekazuje poseł, relacjonując wszystko swojemu królowi.
Poemat w oryginale liczył 1474 wersy, co odpowiadało objętości jednego zwoju papirusu. Aleksandra przyjmuje formę monologu, a jej struktura przypomina grecką tragedię. Ze względu na tajemniczość i trudny język, bywa określana mianem mrocznego poematu. W proroczych słowach Kasandry, pełnych zagadek i wizji, trudno doszukiwać się prostych wyjaśnień. Lykofron ujawnia w utworze swoją wszechstronną erudycję i oryginalność – tragik posługuje się masą neologizmów oraz trudnych słów zaczerpniętych z różnych starożytnych języków.
W tekście zaszyfrowane są niemal wszystkie imiona herosów i bóstw. Postacie mitologiczne nie zawsze występują pod własnym imieniem, często są przedstawiane poprzez metaforyczne porównania do zwierząt: Heraklesowi przypisuje się lwa, Parysowi wilka, a Kasandrze gołębicę. Bóstwa poeta opisuje za pomocą przydomków, które odnoszą się do miejsc ich kultu. Tajemniczości utworu dodaje fakt, iż autor nie przytacza powszechnie znanych wersji mitów, a bohaterów często przedstawia w negatywnym świetle. Zabieg ten znajduje uzasadnienie w przyjętej perspektywie Kasandry, która doznała wielu krzywd ze strony Greków i była świadkiem upadku Troi. Krytyka dotyka również postacie kobiece. Lykofron odwraca znane archetypy, przedstawiając na przykład Penelopę jako rozrzutną i zdradziecką żonę.
Kontrowersje
Jednakże dzieło nie wzbudzało kontrowersji wyłącznie ze względu na ukazanie negatywnej strony mitycznych bohaterów i trudny, hermetyczny język. Monolog zawiera jedną z najwcześniejszych w literaturze antycznej wzmianek o mitycznym założeniu Rzymu – w tym miejscu warto nadmienić dwa wersy o Rzymie. Wersety te mówią o przyszłej świetności Rzymu na morzu i lądzie oraz o Rzymianinie, który miał pochodzić z szóstego pokolenia po Aleksandrze Wielkim i zaprowadzić pokój na świecie. Właśnie te fragmenty stały się źródłem sporów o autorstwo Aleksandry. Część historyków twierdzi, że autor nie mógł przewidzieć rosnącej potęgi Rzymu, co prowadzi do hipotezy, że poemat mógł zostać napisany przez innego poetę w II wieku p.n.e., jako aluzja do sojuszu Rzymu z Pergamonem. Inna teoria zakłada, że autorem był rzeczywiście Lykofron z Chalkis, lecz w późniejszych wiekach do tekstu wkradły się interpolacje. Mimo licznych spekulacji, przeważa pogląd, że twórcą Aleksandry był Lykofron. Świadczy o tym charakterystyczny styl pisania, zgodny z jego wcześniejszymi dziełami. Co do wzmianek o Rzymie, autor mógł wykazywać wyjątkową zdolność obserwacji zjawisk politycznych i wyciągania trafnych wniosków.
Ciekawostki i tłumaczenia
Fragment odnoszący się o przeszłej świetności Rzymu, w tym wzmianka o Eneaszu, Remusie i Romulusie:
Sławę mych przodków rodu po wsze czasy będą powiększać odtąd potomkowie,
na włóczniach wieniec z pierwszych łupów wznosząc,
nad ziemią, morzem pochwyciszy berło władzy królewskiej.
Ojczyzno zgnębiona, chwały przygasłej w mrokach zapomnienia nie skryjesz!
Jeden z mych krewnych zostawi parę bliźniaczych lwiąt prześwietnej mocy;
ród wziął z Kastnijki i Chojrady łona,
w radach najlepszy, niezganiony w bitwach […].
Poniższy fragment odnosi się do drugiej wzmianki głoszącej o tajemniczej postaci mającej zakończyć wiekowe konflikty Wschodu i Zachodu. Jedna z teorii głosi, że chodzi o osobę Tytusa Kwinkcjusza Flamininusa, rzymskiego wodza i filhellena. Wódz ten w roku 197 p.n.e. pokonał władcę Macedonii Filipa V pod Kynoskefalaj. Likofron jednak nie wymienia bohatera przepowiedni z imienia.
Po pokoleniach sześciu z mego rodu pewien zapaśnik, starłszy się z nimi w boju,
na lądzie oraz morzu doprowadzi do porozumień,
wśród przyjaciół będzie w hymnach sławiony jako mąż prześwietny,
gdy pierwociny z łupów dzid otrzyma […].
Pierwsze polskie tłumaczenie Aleksandry zostało wydane w 2018 roku, co czyni je też jedynym polskim przekładem utworu Lykofrona. Autorką przekładu jest Emilia Żybert-Pruchnicka, a wydawcą Instytut Studiów Klasycznych, Śródziemnomorskich i Orientalnych Uniwersytetu Wrocławskiego.
Nie oznacza to jednak, że utwór wcześniej nie wzbudzał zainteresowania. Ciekawostką pozostaje fakt, że Jan Kochanowski znał twórczość Lykofrona. W Aleksandrze pojawia się neologizm νεκροπέρνας [czyt. nekropernas], tłumaczony jako „trupokupiec”. Słowo to nie pojawiło się nigdzie indziej we wcześniejszej literaturze. Utworzony neologizm odnosił się do Achillesa wydającego ciało Hektora. Podobnego określenia użył Kochanowski w swojej tragedii Odprawa posłów greckich, co może świadczyć o inspiracji twórczością Lykofrona.
Fragment wypowiedzi Kasandry z Odprawy posłów greckich:
Trupokupcze, niedawno i sam polężesz,
Strzałą niemężnej ręki prędką objeżdżon.
Cóż potym? Kłoda leży, a ze pnia przedsię
Nowa rózga wyrosła i nad nadzieję
Prędko ku górze idzie. A to co za koń
Tak wielki na poboju sam jeden stoi?
Nie wódźcie go do stajniej, radze, nie wódźcie:
Bije ten koń i kąszę; spalcie go raczej,
Jeśli sami od niego zgorzeć nie chcecie.[…].
