Historiografia rzymska

Historiografia rzymska należy do najcenniejszych osiągnięć literatury starożytnej. To właśnie dzięki dziełom rzymskich historyków znamy przebieg wojen punickich, podboju Galii, upadku republiki czy funkcjonowania cesarstwa. Dla Rzymian historia nie była jednak jedynie zapisem wydarzeń. Miała przede wszystkim uczyć, wychowywać i ukazywać wzorce godne naśladowania.

W przeciwieństwie do współczesnych historyków autorzy starożytni rzadko dążyli do pełnego obiektywizmu. Często oceniali bohaterów, interpretowali wydarzenia z perspektywy politycznej lub moralnej, a nawet tworzyli przemówienia, które – choć fikcyjne – miały oddać charakter opisywanych postaci. Mimo to ich dzieła pozostają podstawowym źródłem wiedzy o dziejach antycznego Rzymu.

Czym jest historiografia?

Słowo historiografia pochodzi z języka greckiego (historia – badanie, dociekanie; graphein – pisać) i oznacza zarówno pisanie historii, jak i ogół dzieł historycznych dotyczących określonego okresu lub państwa.

W świecie rzymskim historyk nie był jedynie kronikarzem. Był często politykiem, senatorem, wojskowym lub urzędnikiem, który poprzez opis przeszłości chciał przekazać określone wartości. Historia miała odpowiadać na pytanie nie tylko co się wydarzyło, ale przede wszystkim dlaczego do tego doszło oraz jakie wnioski należy z tego wyciągnąć.

Najlepiej oddaje to słynna maksyma przypisywana Cyceronowi: Historia magistra vitae est – „Historia jest nauczycielką życia”.

Początki historiografii rzymskiej

Początki historiografii sięgają III wieku p.n.e., kiedy Rzym stawał się najpotężniejszym państwem zachodniej części Morza Śródziemnego. Pierwsi historycy tworzyli po grecku, ponieważ język ten był międzynarodowym językiem nauki i kultury.

Najstarszym znanym historykiem Rzymu był Kwintus Fabiusz Piktor (Quintus Fabius Pictor). Uczestniczył w II wojnie punickiej i opisał dzieje Rzymu od legendarnych początków aż do swoich czasów. Oryginał jego dzieła nie zachował się, lecz korzystali z niego niemal wszyscy późniejsi autorzy.

Duże znaczenie miały również Annales Maximi – roczne zapisy prowadzone przez pontifex maximus. Zawierały informacje o:

• wyborach urzędników,
• wojnach,
• klęskach żywiołowych,
• zjawiskach astronomicznych,
• najważniejszych wydarzeniach religijnych.

Choć były bardzo lakoniczne, stały się fundamentem późniejszej historiografii.

Annaliści – pierwsi kronikarze Rzymu

Najwcześniejszy etap historiografii określa się mianem annalistyki. Annaliści przedstawiali wydarzenia rok po roku (annus oznacza „rok”), zachowując ścisły porządek chronologiczny. Ich dzieła często rozpoczynały się od mitu o Eneaszu, następnie opisywały panowanie siedmiu królów, narodziny republiki oraz kolejne wojny.

Do najważniejszych annalistów należeli:

• Kwintus Fabiusz Piktor,
• Lucjusz Cyncjusz Alimentus,
• Lucjusz Kasjusz Hemina,
• Waleriusz Antias.

Większość ich dzieł nie przetrwała, lecz były szeroko wykorzystywane przez Liwiusza i innych późniejszych autorów.

Katon Starszy – narodziny historiografii łacińskiej

Prawdziwy przełom nastąpił w II wieku p.n.e., kiedy Marek Porcjusz Katon Starszy (Cato Maior) napisał dzieło Origines. Była to pierwsza obszerna historia Rzymu napisana po łacinie, a nie po grecku. Katon odrzucił tradycję wyliczania corocznych wydarzeń. Znacznie bardziej interesowały go:

• początki miast Italii,
• rozwój państwa rzymskiego,
• cnoty dawnych Rzymian,
• znaczenie prostoty i dyscypliny.

Jego dzieło wywarło ogromny wpływ na późniejszą historiografię, mimo że zachowało się jedynie we fragmentach.

Najwięksi historycy antycznego Rzymu

Juliusz Cezar (100-44 p.n.e.)

Choć był przede wszystkim politykiem i wodzem, pozostawił jedne z najwybitniejszych dzieł historycznych starożytności.

Najważniejsze utwory:

• Commentarii de Bello Gallico
• Commentarii de Bello Civili

Cechy jego twórczości:

• prosty, niezwykle przejrzysty styl,
• opisy wydarzeń w trzeciej osobie,
• dokładność wojskowa,
• liczne informacje geograficzne i etnograficzne.

Nie należy jednak zapominać, że były to również dzieła propagandowe, których zadaniem było uzasadnienie działań Cezara wobec opinii publicznej w Rzymie.

Salustiusz (86-35 p.n.e.)

Gajusz Sallustiusz Kryspus uchodzi za pierwszego wielkiego historyka schyłku republiki.

Najważniejsze dzieła:

• Bellum Catilinae
• Bellum Iugurthinum
• Historiae

Salustiusz uważał, że największym zagrożeniem dla państwa była utrata dawnych cnót obywatelskich. Według niego po zniszczeniu Kartaginy Rzymianie stali się:

• chciwi,
• ambitni,
• skorumpowani,
• żądni luksusu.

Dlatego jego dzieła mają wyraźnie moralizatorski charakter.

Tytus Liwiusz (59 p.n.e. – 17 n.e.)

Największym przedsięwzięciem historiograficznym starożytności było dzieło Liwiusza: Ab Urbe Condita Libri („Dzieje Rzymu od założenia miasta”). Obejmowało ono 142 księgi, z których do dziś zachowało się jedynie 35. Liwiusz opisał ponad siedemset lat historii Rzymu – od Romulusa aż po czasy cesarza Augusta. Jego celem nie było jedynie przedstawienie wydarzeń. Chciał również przypominać współczesnym o dawnych wartościach:

• virtus (męstwo),
• pietas (pobożność i obowiązek),
• fides (wiarygodność),
• disciplina (dyscyplina).

To właśnie Liwiusz stworzył większość znanych dziś opowieści o początkach Rzymu, takich jak historia Horacjuszy i Kuracjuszy czy heroizm Mucjusza Scewoli.

Tacyt (ok. 56-120 n.e.)

Dla wielu badaczy Publiusz Korneliusz Tacyt jest najwybitniejszym historykiem starożytnego Rzymu.

Najważniejsze dzieła:

• Agricola
• Germania
• Historiae
• Annales

Tacyt analizował przede wszystkim mechanizmy sprawowania władzy.

Interesowało go:

• jak cesarze zdobywali wpływy,
• jak działał senat,
• dlaczego dochodziło do spisków,
• jaki wpływ na politykę miały ambicje jednostek.

Jego styl jest niezwykle zwięzły, pełen ironii i psychologicznych obserwacji.

Swetoniusz (ok. 70-140 n.e.)

Swetoniusz nie pisał klasycznej historii politycznej. Jego De Vita Caesarum („Żywoty cezarów”) to zbiór biografii dwunastu pierwszych cesarzy.

Autor opisywał:

• wygląd cesarzy,
• charakter,
• życie rodzinne,
• zainteresowania,
• plotki dworskie,
• skandale.

Dzięki temu jego dzieło stanowi bezcenne źródło informacji o codziennym życiu rzymskiej elity.

Kasjusz Dion (ok. 155-235 n.e.)

Grecki senator Kasjusz Dion napisał monumentalną Historię rzymską, obejmującą około tysiąca lat dziejów. Dzieło liczyło 80 ksiąg. Autor korzystał zarówno z wcześniejszych historyków, jak i własnych doświadczeń zdobytych podczas kariery senatorskiej. Jego relacje dotyczące cesarzy II i III wieku należą do najważniejszych źródeł dla badaczy tego okresu.

Jak pracowali rzymscy historycy?

Współczesny historyk korzysta z archiwów, analizuje dokumenty i porównuje źródła. Rzymski historyk miał znacznie trudniejsze zadanie. Najczęściej wykorzystywał:

• wcześniejsze kroniki,
• dokumenty urzędowe,
• archiwa świątynne,
• inskrypcje,
• wspomnienia uczestników wydarzeń,
• własne doświadczenia polityczne.

Nie istniały jednak jednolite zasady krytyki źródeł. Dlatego autorzy często:

• powtarzali legendy,
• uzupełniali luki własnymi przypuszczeniami,
• układali przemówienia bohaterów,
• pomijali niewygodne fakty.

Czy rzymscy historycy byli obiektywni?

Nie. Większość historyków należała do elit politycznych. Cezar usprawiedliwiał własne wojny. Salustiusz krytykował przeciwników politycznych. Liwiusz idealizował dawną republikę. Tacyt patrzył na cesarzy oczami senatora. Swetoniusz chętnie przytaczał plotki. Nie oznacza to jednak, że ich dzieła są niewiarygodne. Współcześni badacze porównują ich relacje z:

• odkryciami archeologicznymi,
• monetami,
• papirusami,
• inskrypcjami,
• źródłami greckimi.

Dzięki temu możliwe jest oddzielenie faktów od literackiej interpretacji.

Znaczenie historiografii rzymskiej

Historiografia rzymska wywarła ogromny wpływ na rozwój europejskiej kultury i nauki. Średniowieczni kronikarze, renesansowi humaniści oraz nowożytni historycy chętnie sięgali po dzieła Liwiusza, Tacyta czy Salustiusza, ucząc się od nich sposobu opowiadania o przeszłości oraz analizy wydarzeń politycznych.

Dla współczesnych badaczy pisma rzymskich autorów pozostają podstawowym źródłem wiedzy o republice i cesarstwie. Choć wymagają krytycznej analizy oraz porównania z materiałem archeologicznym, nadal pozwalają lepiej zrozumieć mechanizmy funkcjonowania jednego z najpotężniejszych państw starożytności.