Artykuły

Są obrazy, które wracają jak uporczywy kadr z dawnego filmu: rząd krzyży ciągnący się wzdłuż drogi, ciało przybite do drewna, twarz zastygła w bólu, a na biodrach przepasana szata, skromna, niemal symboliczna, jakby miała osłonić nie tyle ciało, co sumienie widza. W pamięci zbiorowej ten obraz jest już wygładzony, przetworzony przez estetykę kina i ikonografię religijną, oswojony. Krzyż jawi się jako znak wiary albo jako dramat jednostki, a nie jako element państwowej machiny. Tymczasem Rzym, który tę karę uczynił narzędziem polityki, nie był zainteresowany osłanianiem czegokolwiek.

Myśląc o akweduktach, wyobrażamy je sobie zazwyczaj jako ciągnące się kilometrami rzędy arkad, zaopatrujące niegdyś największe z miast Republiki, a później Imperium Rzymskiego w wodę pitną. Rzeczywiście, arkady, spośród których wiele zachowało się po dziś dzień, były częścią tego systemu, jednakże przeważająca część akweduktów znajdowała się pod ziemią – były to wydrążone w skałach tunele, ukryte przed wzrokiem wroga oraz zazwyczaj o wiele tańsze i praktyczniejsze w budowie.

Gdy Maximus w „Gladiatorze” wypowiada swoje pełne imię, brzmi to jak deklaracja władzy nad życiem, ale w samym środku tej kwestii siedzi detal, który jest bardziej rzymski niż cała filmowa zbroja: „Decimus”. To nie jest ozdobnik scenarzystów ani przypadkowy łaciński dźwięk. To realny trop, bo w starożytnym Rzymie część imion męskich była dosłownie liczebnikami porządkowymi i znaczyła dokładnie to, co sugeruje ucho: Quintus piąty, Sextus szósty, Septimus siódmy, Octavius ósmy, Decimus dziesiąty. Dzisiejszy odbiorca prawie automatycznie dopowiada do tego prostą historię, że ktoś był piątym synem, szóstym dzieckiem albo dziesiątym potomkiem, a więc dostał „liczbowe” imię jak etykietę na słoiku, tylko że Rzym rzadko działał tak równo, jak lubimy sobie wyobrażać, i właśnie w tej szczelinie między „brzmi logicznie” a „nie da się tego udowodnić” kryje się najlepsza ciekawostka.

Metoda substrakcji polegająca na odejmowaniu od danej liczby umieszczonej po jej lewej stronie liczby mniejszej jest często spotykanym, o ile nie dominującym sposobem zapisu wszelkich wartości, których nie obejmuje siedem podstawowych oznaczeń cyfr. Czasem jednak napotkać możemy na zapis alternatywny, polegający na dodawaniu do siebie liczb – do danej liczby dodajemy umieszczone po jej prawej stronie liczby o mniejszej wartości. W takim wypadku rzymskie IX zapisane metodą substrakcji zamienia się w VIIII.

Crupellarius jest typem gladiatora, o którym zapomnieli badacze antycznego Rzymu. Prawdopodobnym powodem takiego stanu rzeczy jest skąpa baza źródłowa i mity, które wokół niego narosły. Wielu historyków takich jak między innymi Konstantin Nosow, bezrefleksyjnie powtarza w swych publikacjach, przeczytane u Tacyta tezy, według których zbyt ciężkie uzbrojenie crupellariusa, uniemożliwiało mu atak i skazywało go wyłącznie na działania defensywne.