Rozdziały
| Imiona | Flavius Gratianus |
|---|---|
| Panował jako | Flavius Gratianus Augustus |
| Czas panowania | 25 lutego 364 – 25 sierpnia 383 n.e. |
| Urodzony | 18 kwietnia lub 23 maja 359 n.e. |
| Zmarły | 25 sierpnia 383 n.e. |
Gracjan (Flavius Gratianus) urodził się 18 kwietnia lub 23 maja 359 roku n.e. w Sirmium (obecnie Sremska Mitrovica, Serbia). Gracjan był rzymskim cesarzem od 367 do swojej śmierci w 383 roku n.e. Był najstarszym synem Walentyniana I oraz Mariny Sewery.
Głównym nauczycielem Gracjana był Auzoniusz, który szczególnie cenił swojego podopiecznego za tolerancję, wpajaną mu od najmłodszych lat. Mimo młodego wieku Gracjan towarzyszył również swemu wojowniczemu ojcu podczas kampanii wojennych nad Renem i Dunajem.
Jego pierwszą żoną była Flawia Maksyma Konstancja, córka Konstancjusza II. Jego drugą żoną była Leta. Z obu związków nie miał dzieci.
Panowanie
24 sierpnia 367 roku n.e. Gracjan otrzymał z rąk ojca tytuł Augusta. Po jego nagłej śmierci, 17 listopada 375 roku n.e., przejął władzę nad zachodnią częścią Cesarstwa. Jednak już sześć dni później jego przyrodni brat, Walentynian II, mający zaledwie cztery lata, został obwołany cesarzem przez ambitnych ministrów Walentyniana I. Szesnastoletni Gracjan, wykazując się polityczną rozwagą i wspaniałomyślnością, uznał roszczenia brata do tronu. Przydzielił mu Afrykę, Ilirię oraz Italię, sam natomiast zachował Galię i Brytanię, gdzie toczyły się zacięte walki z barbarzyńcami. Choć formalnie Cesarstwem rządziło wówczas trzech władców — na Wschodzie Walens, brat Walentyniana I, a na Zachodzie dwaj wspomniani bracia — w praktyce realną władzę i kontrolę sprawowali jedynie Walens oraz Gracjan.
Gracjan, podejmując decyzje, opierał się przede wszystkim na doświadczeniu dawnych współpracowników ojca, m.in. króla Franków Mallobaudesa. Dzięki ich wojskowej wiedzy w maju 378 roku rozgromił jedno z agresywnych plemion Alamanów w bitwie pod Argentowarią, po czym ruszył w górę Renu, wkraczając na terytorium przeciwnika. Kampania zakończyła się pełnym sukcesem: armia rzymska odcięła siły Alamanów i zmusiła je do zawarcia rozejmu, a wielu młodych barbarzyńców dostało się do niewoli i zostało wcielonych do rzymskiej armii.
9 sierpnia 378 roku n.e. wojska rzymskie pod dowództwem Walensa zostały rozgromione przez Gotów pod Adrianopolem. Cesarz, mimo obietnicy wsparcia ze strony Gracjana, postanowił samodzielnie rozprawić się z przeciwnikiem. Decyzja ta zakończyła się katastrofą, którą współcześni porównywali do klęski pod Kannami. Poległo około 40 tysięcy żołnierzy, wśród nich sam Walens. Gracjan, świadomy beznadziejności położenia — Goci pustoszyli ziemie cesarstwa daleko od Dunaju, a Galia była zagrożona kolejną inwazją Germanów — został zmuszony do odwrotu i do ustanowienia współrządcy, który dzięki silnemu charakterowi ustabilizuje sytuację na Wschodzie. W tym celu 19 stycznia 379 roku n.e. wyniósł do godności cesarza wschodniej części imperium Teodozjusza, syna byłego, sławnego wodza noszącego to samo imię. Jak się okazało, była to decyzja zbawienna. W niespełna cztery lata Teodozjusz I, umiejętnie wykorzystując podziały wśród Gotów, doprowadził do ich podporządkowania i przypieczętował porozumienie sojuszem.
Gracjan w swoich rządach wyróżniał się energią oraz skutecznością. Cieszył się szacunkiem zarówno armii, jak i ludu rzymskiego. Z czasem jednak — wraz ze śmiercią lub odsuwaniem od władzy kolejnych zaufanych współpracowników — zaczął tracić dobrą opinię, a jego decyzje coraz częściej budziły niezrozumienie.
Szczególnie wyraźnie osłabł wpływ Auzoniusza, którego miejsce zajęły stanowcze, ortodoksyjne nauki arcybiskupa Ambrożego. Pod jego wpływem ograniczano tradycyjne kulty rzymskie, a chrześcijaństwo nicejskie ogłoszono wyznaniem państwowym (tzw. edykt tesaloński z 380 r. n.e.). Zakazano również głoszenia doktryny ariańskiej oraz innych nurtów chrześcijańskich uznanych za herezje.
Gracjan był ponadto pierwszym władcą Rzymu, który odmówił przyjęcia tytułu najwyższego kapłana (pontifex maximus). Nakazał też ponowne usunięcie ołtarza Wiktorii z gmachu Senatu, mimo protestów senatorów.
Na domiar wszystkiego młody cesarz przestał interesować się sprawami państwa, poświęcając czas polowaniom oraz fascynacji scytyjską sztuką wojenną. Gracjan posunął się nawet do ustanowienia scytyjskiego oddziału łuczników swoją gwardią cesarską, co okazało się nie do przyjęcia nawet dla germańskich formacji wojskowych.
Śmierć
Iskrą, która doprowadziła do wybuchu kryzysu, było wystąpienie cesarza w stroju scytyjskim. Jeden z rzymskich dowódców stacjonujących w Brytanii, Magnus Maksymus, postanowił wykorzystać zamieszanie i sięgnąć po władzę. Na czele licznej armii wyruszył do Galii, gdzie nie napotkał praktycznie żadnego oporu. Żołnierze wraz z kadrą dowódczą porzucili Gracjana, zmuszając go do ucieczki z Lutecji (Paryża) do Lugdunum (Lyonu). Tam, przekupstwem, wydano go jednemu z dowódców Maksymusa — Andragancjuszowi — który 25 sierpnia 383 roku n.e. doprowadził do jego zgładzenia.
